Factsheet Spitsmijdenprojecten

De projecten kunnen worden ingezet als hinderbeperkende maatregel bij grootschalige wegwerkzaamheden (meer hierover in het praktijkvoorbeeld spitsmijden Galecopperbrug). Spitsmijdenprojecten kunnen ook uitkomst bieden voor het verlichten van structurele fileknelpunten.

Hierbij moet wel rekening worden gehouden met de Tweede Kamer moties  over spitsmijden. Concreet houdt dit in dat geldelijk belonen en de inzet van ANPR-camera’s niet ingezet kunnen worden als er geen sprake  is van grootschalige wegwerkzaamheden. De projecten kunnen snel worden ingezet om op korte termijn grote effecten te behalen.

Bereikbaarheidseffecten

De tien spitsmijdenprojecten die in de periode 2013-2015 zijn uitgevoerd, leverden gemiddeld ongeveer 3.700 spitsmijdingen per dag op over een beloningsperiode van gemiddeld 160 dagen. Het aantal behaalde spitsmijdingen per dag varieerde tussen de projecten van ongeveer 800 tot ruim 5.700. Ongeveer een op de vijf aangeschreven automobilisten werd deelnemer. Deelnemers maakten gemiddeld 0,39 spitsmijdingen per dag. De gemiddelde lengte van de vermeden ritten was 33 kilometer.

Uit een modelberekening blijkt dat de spitsmijdenprojecten gemiddeld 1.300 tot 2.000 voertuigverliesuren (VVU) per dag bespaarden en ongeveer 100.000 autokilometers per dag. Daarbij is van belang of ook gekeken wordt naar de vraag of de ruimte die wordt gecreëerd door spitsmijders opgevuld wordt door ander verkeer. Het gemiddelde was 1.300 VVU per dag als het directe terugkeereffect van autoverkeer richting spits werd meegerekend (netto effect), en 2.000 VVU als dit terugvaleffect buiten beschouwing wordt gelaten (bruto effect). De meeste spitsritten werden vervangen door autoritten buiten de spits (41%) of autoritten buiten het te vermijden gebied (30%). Minder spitsritten werden vervangen door thuiswerken of ritten met een andere vervoerwijze.

Het effect op de weg verschilt per type gedragsreactie. Bij een keuze voor de fiets of e-bike gaat het bijvoorbeeld alleen om het mijden van autoritten op de kortere afstanden. Bij gebied mijden gaat het nog steeds om autoritten in de spits, maar dan via een andere route.

Effecten lange termijn

Op basis van de jaarlijkse gedragsmeting van Beter Benutten en vier nametingen bij spitsmijdenprojecten, blijkt dat het doel van het spitsmijdenproject, beperken hinder tijdens werkzaamheden of verminderen structurele filedruk, invloed heeft op het gedragsbehoud. Projecten gericht op het verminderen van (reguliere) files leveren meer blijvende effecten op. Daarnaast is de terugval kleiner als deelnemers gedurende de deelname-periode overstappen van de auto naar de fiets, e-bike of het openbaar vervoer. Dit zijn gedragsreacties waar een deelnemer veel moeite voor moet doen. Makkelijke aanpassingen hebben minder gedragsbehoud op de lange termijn. Dit zijn routemijden en tijdmijden met de auto. Vaker thuiswerken zit er qua moeite en gedragsbehoud tussenin. Verdiepend onderzoek bij een van de spitsmijden projecten laat zien dat bij een jaar na afloop van het project, het gedragsbehoud nog 52% was, na twee jaar nog 33%.

effecten lange termijn
Omvang Bandbreedte Conversie Bandbreedte
Aantal uitnodigingen 46.500 - 20% 3%-45%
Aantal deelnemers 9.300 1.200-21.000 39% 21%-52%
Gemiddeld aantal behaalde spitsmijdingen per dag 3.700 800-5.700 - -

Autoritten in de spits worden vervangen door:

Autoritten in de spits worden vervangen door

Duurzaamheidseffecten

Uitgaande van de hiervoor beschreven verdeling van gekozen alternatieven en van de gemiddelde ritlengte van 33 km (zie meta-evaluatie spitsmijden uit 2016), worden per spitsmijding gemiddeld de volgende emissies bespaard:

Emissiereductie (besparing in kg/spitsmijding)
CO2 NOx PM10
2,1 0,0024 0,00027

Variabelen die van invloed zijn op effecten

Er zijn verschillende variabelen denkbaar die invloed kunnen hebben op de effecten, onderverdeeld in situatie, deelname en overige variabelen.

Situatie

  • De inzet van een spitsmijdenproject is alleen zinvol als er sprake is van grootschalige wegwerkzaamheden of structurele fileknelpunten.
  • Gemiddeld genomen staat ongeveer 60% van de personenauto’s op het hoofdwegennet op naam van een particulier. De overige 40% staat op naam van leasemaatschappijen en bedrijven. Hierdoor is de weggebruiker niet direct met een wervingsbrief te benaderen. Hoe hoger het aandeel auto's dat niet op naam van een particulier staat, hoe lastiger het is deelnemers te werven.

Deelname

Er zijn drie principes die belangrijk zijn bij gedragsbeïnvloeding bij spitsmijdenprojecten.

  • Maak het gemakkelijk. De moeite die men moet doen om deel te nemen wordt beïnvloed door:
    - Appgebruik: een recent inzicht laat zien dat bij projecten waarbij deelnemers verplicht een app moeten installeren en gebruiken, de conversie van uitnodiging naar deelnemer aanmerkelijk lager ligt (ongeveer 7% in plaats van het gemiddelde van 20%).
    - Het tijdvenster voor de te mijden spitstijden: de breedte van de spitsperiode op weg is bepalend voor het tijdvenster voor de te mijden spitstijden. Een brede spits zorgt er voor dat het moeilijker is voor deelnemers om eerder of later te reizen.
    - De omvang van het mijdingsgebied: een groot mijdingsgebied maakt het moeilijker om een alternatieve route te kiezen. Tegelijkertijd voorkomt dit dat deelnemers een beloning krijgen voor een spitsmijding terwijl ze elders aanschuiven in de file.
  • Maak het aantrekkelijk. Een laag aandeel frequent verkeer maakt dat er meer deelnemers nodig zijn om het beoogde aantal spitsmijdingen te behalen, en bovendien doen deze mensen minder snel mee omdat ze een relatief lage beloning kunnen krijgen.
  • Pak het moment. Vooral wegwerkzaamheden verhogen het urgentiegevoel bij potentiële deelnemers. Dit verhoogt het aantal deelnemers.

Overig

  • De beschikbaarheid van andere vervoersmogelijkheden heeft weinig invloed op de effecten, omdat maar een klein deel van de spitsritten wordt vervangen door ritten met een andere vervoerwijze.
  • Cameraregistratie in combinatie met persoonlijke uitnodigingsbrieven is de meest effectieve wervingsmethode.
  • In verband met de privacy heeft de Kamer verzocht om cameraregistratie voor spitsmijdenprojecten alleen in te zetten tijdens grootschalige wegwerkzaamheden. Het inzetten van geldelijke beloningen (cash geld) is op dezelfde wijze beperkt tot wegwerkzaamheden.

Kosten (inclusief btw)

De uitgevoerde projecten in de periode 2013-2015 kostten gemiddeld ongeveer €4,1 miljoen. De kosten per individuele spitsmijding (de beloningskosten en projectkosten gedeeld door het totale aantal gerapporteerde spitsmijdingen tijdens de deelnameperiode) zijn gemiddeld €8,20 (bandbreedte €5-€25). Met 3 jaar na-effect meegerekend, dalen de kosten per spitsmijding naar ongeveer €5. Alle genoemde kosten zijn inclusief btw. Een aantal projecten was al binnen de deelnameperiode kosteneffectief, dat wil zeggen dat ze een baten-kosten ratio groter dan 1 hadden. Met 3 jaar na-effect meegerekend, waren ze allemaal kosteneffectief.

Voor het aanbesteden van spitsmijdenprojecten kan gebruik worden gemaakt van de Integrale Mobiliteits Management Architectuur (IMMA) Raamovereenkomst. Dit is een raamovereenkomst tussen wegbeheerders, waaronder Rijkswaterstaat, en dienstverleners in mobiliteitsmanagement. Hiermee is een Europese aanbesteding niet nodig, wat de doorlooptijd sterk
verlaagt. Ook zijn veel best practices verzameld in voorbeeldaanbestedings-documenten. Dit vereenvoudigt de aanbesteding. Daarnaast zorgt concurrentie ervoor dat de kosten per spitsmijding omlaag kunnen gaan.

Verschillende variabelen zijn nog van invloed op de kosten. Dit zit met name in de beloningskosten, en is afhankelijk van de lengte van de deelname-periode, het aantal spitsmijdingen per dag en de hoogte van beloningen.

Voor meer informatie

Kijk op https://wegwijs-beterbenutten.nl/spitsmijden-weg.

Geraadpleegde bronnen

  1. Meta-Evaluatie Spitsmijden projecten eindrapport, Ministerie IenM (2017)
  2. Eindevaluatie Mobiliteitsprojecten eindrapportage, Ministerie IenM (2013)
  3. Website Beter Benutten Gedragshuis, Keuzemogelijkheden voor de reiziger

Vuistregels

  • effect bereikbaarheid: per project 3.700 (800-5.700) spitsmijdingen per dag, per 1.000 auto’s op de weg ongeveer 70 spitsmijdingen
  • effect duurzaamheid: reductie van 2,1 kg CO₂ per spitsmijding
  • kosten: €8 (€5-€25) per spitsmijding