Factsheet Fietsbeloningsprojecten

Fiets- en e-bikebeloningsprojecten zijn geschikt als hinder beperkende maatregel bij grootschalige wegwerkzaamheden en bij structurele fileknelpunten. In beide situaties gaat het veelal om minder autokilometers maken in de spits.

Hierbij moet wel rekening worden gehouden met de Tweede Kamer-moties over spitsmijden. Concreet houdt dit in dat geldelijk belonen en ANPR-camera’s alleen ingezet kunnen worden bij grootschalige wegwerkzaamheden.

De beloningsprojecten leiden tot spitsmijdingen, omdat deelnemers de auto laten staan en de fiets of e-bike nemen om punten of geld te sparen tijdens de deelnameperiode (zie ook het praktijkvoorbeeld Fietsbeloningsprojecten B-Riders). Een paar jaar geleden werd nog vooral gebruikgemaakt van hoge kortingen op de aanschaf van fietsen en/of e-bikes en e-bike probeerpools.

Sinds ritregistratie via een app mogelijk is, is het belonen vaak gericht op het gebruik van de fiets of e-bike, zoals een kilometervergoeding of een ritvergoeding. De beloningen die daarbij worden ingezet, bedragen tussen de €0,08 en €0,15 per kilometer of €1 tot €4 per dag, afhankelijk van de woon-werkafstand. Dat is een veel lager bedrag dan in eerdere projecten met hoge kortingen, waarbij niet het gebruik maar de aanschaf werd aangemoedigd.

Bereikbaarheidseffecten

Onderstaande tabel toont een overzicht van een onlangs uitgevoerde tussentijdse evaluatie van fietsprojecten in het kader van Beter Benutten [1].

tabel tussentijdse evaluatie fietsprojecten in het kader van Beter Benutten
Project Deelnemers Gerealiseerde spitsmijdingen Spitsmijdingen
per deelnemer
per dag
B-Riders 1 (Brabant) 2.280 1.025 (per werkdag) 0,4
Fietsactie 2013 (Twente) 461 240 (per werkdag) 0,5
Fietsimpuls 2015-2017 – IMMA (Maastricht) 1.427 347 (ochtendspits) 0,4
Fietsimpuls – IMMA (Midden-Nederland) >1.500 3.853 (per week) 0,5
Bereikbaarheidsplan IJmond (Amsterdam) 2.684 840 (ochtendspits) 0,6
B-Riders 2 – IMMA (Brabant) 5.000 4.000 (per werkdag) 0,8
Kwaliteitsimpuls fiets (Arnhem- Nijmegen) 1.121 168 (per ochtendspits) 0,3
Slim Reizen Vervolg – IMMA (Stedendriehoek) 384 97 (per werkdag) 0,2
Spitsfietsen – IMMA (Zwolle-Kampen) 2.823 11.752 (totale periode) 0,4

Hieruit blijkt dat deelnemers gemiddeld 0,2 tot 0,8 spitsmijdingen per dag maken (gemiddeld zo’n 0,55 spitsmijdingen per dag). Dit betekent dat dit type projecten ongeveer twee actieve deelnemers nodig heeft per dagelijkse spitsmijding. Bij projecten waarbij ook huidige fietsers mee mogen doen, zijn veel meer deelnemers nodig om hetzelfde aantal spitsmijdingen te bereiken. Daarnaast laat de tabel zien dat het totale effect van deze projecten varieert tussen enkele honderden en enkele duizenden dagelijkse spitsmijdingen.

Projecten waarbij lagere eisen worden gesteld aan deelname, zitten in principe aan de lage kant van de bandbreedte (richting 0,2 dagelijkse spitsmijdingen per deelnemer). Projecten waaraan alleen automobilisten kunnen deelnemen, zitten aan de bovenkant van de bandbreedte (richting 0,8). E-bike projecten waarbij je door een ritvergoeding geld terug kan verdienen op de aanschaf van een e-bike, scoren ook meer spitsmijdingen per deelnemer. De forse aanschafprijs van een e-bike zorgt ervoor dat hier alleen mensen aan deelnemen die de e-bike ook echt regelmatig willen gaan gebruiken.

Effecten lange termijn

Er is weinig bekend over al dan niet blijvende gedragsverandering van (oud-)deelnemers aan fietsbeloningsprojecten. Data uit een landelijk panelonderzoek waaraan een aantal oud-deelnemers aan fietsprojecten deelnamen suggereert dat het gedragsbehoud de eerste twee jaar behoorlijk hoog ligt (60-80%), maar in de jaren daarna toch terugvalt [1]. Maar over het algemeen kan wel gesteld worden dat gedragsbehoud onder fietsende spitsmijders groter lijkt te zijn dan onder andere spitsmijders (zoals personen die overstappen op OV of per auto op een ander tijdstip gaan reizen). Dit blijkt bijvoorbeeld uit de meta-evaluatie spitsmijdenprojecten [2] (zie factsheet Spitsmijden). Nametingen onder deelnemers aan diverse Beter Benutten-projecten in Maastricht geven een indicatief beeld dat personen na deelname zelfs nog minder met de auto in de spits zijn te vinden dan tijdens deelname aan deze projecten. Kanttekening is wel dat het bij beide bovenstaande voorbeelden niet specifiek gaat om deelnemers aan fietsstimuleringsprojecten, maar deelnemers aan diverse projecten.

Overige effecten

Regelmatig fietsen heeft een positief effect op de gezondheid. De gezondheidseffecten van fietsen worden beschreven in de factsheet Fietsinfrastructuur.

Duurzaamheidseffecten

Bij een (e-)fiets-rit als alternatief voor een autorit in de spits, kan uitgegaan worden van een gemiddelde ritlengte van 10 km, gebaseerd op cijfers uit recente fietsprojecten uit Beter Benutten [1]. Deelnemers aan deze projecten maakten gemiddeld 2,8 spitsmijdingen per week, die gezamenlijk 30 vermeden autokilometers per week opleverden (oftewel ruim 10 km per spitsmijding). Dit levert de volgende bespaarde emissies op per spitsmijding:

tabel Emissiereductie (besparing in kg/spitsmijding)
CO2 NOX PM10
2,1 0,0026 0,00030

Overigens gaan deelnemers aan deze fietsprojecten ook buiten de spits vaker fietsen dankzij deelname aan deze projecten. Deze ritten leveren geen spitsmijdingen op, maar wel een duurzaamheidseffect. In totaal vermijden deelnemers zo’n 55 autokilometers per week. Als deze effecten ook meegeteld worden, kunnen de cijfers uit bovenstaande tabel verdubbeld worden.

Variabelen die van invloed zijn op effecten

Drie principes die belangrijk zijn bij gedragsbeïnvloeding in het algemeen:

  1. maak het gemakkelijk
  2. maak het aantrekkelijk
  3. pak het moment [3]

Voor de fietsbeloningsprojecten levert dit de volgende aanbevelingen op:

  1. Maak het gemakkelijk:
    a. De aanmeldingsprocedure moet eenvoudig zijn.
    b. De app (of een andere ritregistratiemethode) moet gebruiksvriendelijk zijn.
  2. Maak het aantrekkelijk:
    a. De huidige projecten hebben een webshop waarin je de punten die je bij elkaar gefietst hebt, kunt verzilveren voor een financiële beloning, cadeaus of een donatie aan een goed doel. Door keuze te bieden maak je het voor een bredere groep aantrekkelijk.
    b. Benadruk ook het positieve effect op de gezondheid. Dit is een blijvend positief effect, ook na de beloningsperiode.
  3. Pak het moment: houd rekening met de jaargetijden. Nieuwe fietsers moeten een hoge drempel overwinnen om te gaan fietsen in de winter. Begin een project dus bij voorkeur niet in de winter. Als de winter wel in de beloningsperiode valt, kun je overwegen om de beloning te verhogen.

Andere gedragsprincipes die vaak worden ingezet bij fietsbeloningsprojecten, zijn sociale invloed en feedback. Sociale invloed richting het gewenste gedrag wordt bereikt door de inzet van ambassadeurs. Ambassadeurs zijn mensen die zo veel mogelijk lijken op de deelnemers (collega’s, stadsgenoten), maar al wel veel fietsen en daar enthousiast over vertellen. Feedback aan de deelnemers op hun deelnamegedrag en aanmoediging om nog meer te fietsen, blijkt ook het gewenste gedrag te stimuleren.

Voor een duurzame gedragsverandering moeten deelnemers kunnen wennen aan het nieuwe reisgedrag. De beloningsperiode moet lang genoeg zijn voor deze gewenning. Het is niet bekend wat de minimale effectieve beloningsperiode is, maar in de huidige projecten wordt uitgegaan van een beloningsperiode van een half jaar of meer. Een andere manier van verduurzaming is via een werkgeversaanpak stimuleren dat werkgevers ook aan fietsers een kilometervergoeding geven (zie factsheet Werkgeversaanpak). Zie voor meer voorbeelden van de inzet van gedragsprincipes het Beter Benutten Gedragshuis [3] of het e-book Change is cool [4].

Kosten (inclusief btw)

De totale kosten van de Beter Benutten-projecten die zijn mee genomen in de tussenevaluatie fietsstimulerings-projecten, bedragen tussen de €430.000 en €2.700.000. Deze cijfers zijn overigens indicatief, omdat niet al deze projecten afgerond waren tijdens de publicatie. De kosten bestaan uit beloningskosten en projectkosten. De beloningen bedragen tussen de €0,08 en €0,15 per kilometer of per werkdag tussen de €1 en €4, afhankelijk van de woon-werkafstand. Uitgaande van €0,08 en €0,15 per kilometer gaat het dan om ongeveer €0,50-€0,90 beloningskosten per individuele spitsmijding (dit is dus exclusief projectkosten).

Variabelen die van invloed zijn op kosten

  • de beloning per spitsmijding/extra fietsrit
  • de beloningskosten worden over het algemeen hoger gezet als alleen automobilisten mogen meedoen en als het gaat om een e-bikebeloningsproject. Als iedereen mag meedoen, is er vaak sprake van een lagere en gedifferentieerde beloning
  • de mate waarin de forensen de (e-)fiets gebruiken tijdens de beloningsperiode
  • de looptijd van het project
  • cofinanciering door de werkgever
  • de afgelopen jaren zijn de organisatiekosten omlaag gegaan en is het inschakelen van marktpartijen vereenvoudigd door de inzet van IMMA (Integrale Mobiliteitsmanagement Architectuur), waarbij het project steun kan krijgen van experts van het Ministerie van IenW

Meer weten?

Kijk op https://wegwijs-beterbenutten.nl/fiets.

Geraadpleegde bronnen

  1. Tussenevaluatie fietsstimuleringsprojecten (GoudappelCoffeng, 2017)
  2. Meta-evaluatie spitsmijdenprojecten (MuConsult 2017)
  3. Website Beter Benutten Gedragshuis, Keuzemogelijkheden voor de reiziger
  4. Fietsstimulering E-book Change is Cool (MuConsult, XTNT, &Morgen, 2016)
  5. Decisio (2016) Maatschappelijke Waarde en Investeringsagenda Fietsen Verantwoordingsrapportage - http://tourdeforce2020.nl/wp-content/uploads/2017/04/Verantwoordingsrapportage.pdf
  6. Evaluatie E-bike-actie Haaglanden (Mobycon, 2014)
  7. Evaluatierapport Fietsactie Twente (Twente Mobiel, 2015)
  8. Non-response onderzoek e-fietsregeling Rijkswaterstaat (MuConsult, 2014)
  9. Geclusterde effectmeting Goedopweg (MuConsult 2017)

Vuistregels

  • effect bereikbaarheid: gemiddeld 0,55 spitsmijding per dag per deelnemer
  • effect duurzaamheid: reductie van 2,1 kg CO₂ per spitsmijding
  • kosten: €430.000-€2.700.000 per project (indicatief )