Factsheet Spitsmijden OV

Spitsdrukte in het OV is onprettig voor reizigers. Dit maakt het OV minder aantrekkelijk, vergeleken met reizen met de auto. Het aanbieden van kleine beloningen voor het reizen op momenten met een lagere bezetting, kan helpen bij het beter spreiden van reizigers in en rond de spits. Omdat hiermee de capaciteit beter benut wordt, zijn vervolgens ook capaciteitsuitbreidingen rendabeler.

Er zijn al verschillende spitsmijdenprojecten in de trein uitgevoerd: via informatie, campagnes, korting op OV-abonnementen en een financiële beloning werden reizigers gestimuleerd om na de spits te reizen, op een rustiger spitstijdstip te reizen, of om niet te reizen. En niet alleen de aanbieder profiteert van spitsmijden door de reductie van kosten. Een betere spreiding van de reizigers over de dag kan ook zorgen voor een verbetering van het door de reiziger ervaren reiscomfort.

In het najaar van 2017 zette NS in op spitsspreiden: om reizen op drukke trajecten in de zogenaamde schouders van de spits (tussen 6.30 en 7.00 uur en tussen 9.00 en 9.30 uur) te stimuleren worden reizigers door middel van apps (MyOV) beloond om net buiten de spits te reizen. Voor een volle spitstrein krijgt de reiziger nul punten, voor de trein direct daarna zoveel mogelijk punten.

Met deze punten kunnen beloningen worden gekocht. Bijvoorbeeld korting op een OV-abonnement of korting in de horeca op stations. Meer informatie hierover is te vinden in het praktijkvoorbeeld Spitsmijden OV over de MyOV app. Ook als onderdeel van Beter Benutten Decentraal Spoor is op een aantal regionale spoorlijnen geëxperimenteerd met het gebruik van MyOV.

Bereikbaarheidseffecten

Spitsmijden OV is een maatregel die vooralsnog relatief kleine effecten behaalt, vanwege het tot dusver geringe aantal deelnemers. In de praktijk wordt minder dan 1% van alle reizigers (op de trajecten waarop men zich richt) overgehaald om de OV-spits te mijden. Dit leidt waarschijnlijk (nog)
niet tot een merkbare reductie in spitsdrukte in het OV. In de tot nu toe uitgevoerde projecten worden per actieve deelnemer 0,1-0,7
OV-spitsmijdingen per dag behaald.

In 2008 is er onderzoek gedaan naar de effecten van een campagne om reizigers op het traject Haarlem-Amsterdam bewust te maken van hun eigen keuze om in de spits te reizen. Door deze informatie- en activatiecampagne veranderde 1% van de reizigers het reisgedrag. Tijdens een volgend spitsmijdenproject in 2009 bleek dat 125 (5%) van de aangeschreven jaartrajectkaarthouders Utrecht-Den Haag bereid is om tegen 20% korting hun eerdere abonnement in te ruilen voor een daltrajectkaart. Zij reisden vervolgens vrijwel uitsluitend in de dalperiode.

Ook in 2013 is onderzoek gedaan naar spitsmijden in de trein. In deze praktijkproef, waaraan 1.250 treinforenzen deelnamen, namen de spitsritten van de deelnemers met 22% af. Deelnemers konden tot €30 per week verdienen. In 2016 en 2017 vond er een spitsmijdenproef van 13 weken plaats op het traject Alkmaar-Sloterdijk. Tijdens deze proef kregen 500 deelnemers een beloning (die kon oplopen tot €10 per dag) om de spits te mijden. Het gemiddelde spitsmijdpercentage van de deelnemers van deze proef was 35%, oftewel 0,7 spitsmijding per actieve deelnemer per dag: een hoog effect, mede behaald door een relatief hoge beloning. Hiervan werd 10% bereikt door niet-reizen en 25% door buiten de spits te reizen.

In het najaar van 2017 zette NS de MyOV-app in op alle treintrajecten rondom Utrecht Centraal en twee andere drukke trajecten. Onderstaande tabel (1) presenteert de resultaten voor 6 trajecten rondom Utrecht Centraal op basis van recent afstudeeronderzoek [1]. De MyOV-app registreert hoe vaak een persoon buiten de spits reist, op trajecten waarop het mogelijk is om een beloning te krijgen. Uit de cijfers blijkt dat het totale project ruim 1.000 actieve deelnemers had tijdens het onderzoek, die samen ruim 100 spitsmijdingen per dag realiseerden, verdeeld over 6 trajecten.

Tabel 1 Kerncijfers inzet MyOV op de trajecten rondom Utrecht Centraal [op basis van tabel 27, bron 1]
Omvang Bandbreedte
o.b.v. 3 maanden
Totaal aantal ritten per dag 7.640 7.155-8.176
Ritten op app trajecten per dag 4.447 3.314-5.317
Deelnemers 5.754 5.307-6.566
Actieve deelnemers 1.068 658-1.835
‘Verschoven’ ritten (buiten i.p.v. in de
spits) per dag
115 79-175
Spitsmijdingen per actieve deelnemer
per dag
0,11 0,09-0,13

Er zijn al meer dan 10.000 deelnemers (niet allemaal actieve deelnemers). 70% van de deelnemers is jonger dan 35 jaar. Bijna de helft van de deelnemers is een frequente reiziger met meer dan drie reizen per week die voornamelijk in de spits worden gemaakt. Van de deelnemers heeft 46% woonwerk en zakelijk als reismotief en 36% heeft studie als reismotief.

Effecten lange termijn

De eerder genoemde praktijkproef in 2013 bevatte ook een nameting. Tijdens de beloningsperiode werd een afname van spitsritten van 20% gerealiseerd door de deelnemers, ten opzichte van de voormeting. In de nametings-periode, vier weken na de beloningsperiode en zonder beloning, bleef daar nog 6% reductie van over.

Variabelen die van invloed zijn op effecten

Een non-respons onderzoek bij de praktijkproef in 2013 liet zien dat niet-deelnemers sowieso al minder vaak buiten de spits reisden en ook minder flexibel waren in hun werktijden dan deelnemers. Pas bij veel hogere beloningen (ongeveer vier maal zo hoog) zouden zij dezelfde gedrags-aanpassingen gaan maken als de deelnemers [2]. De hoogte van de beloning heeft dus invloed op welke mensen geïnteresseerd zijn om deel te nemen.

Een alles of niets beloning (waarbij zonder wensgedrag geen sprake is van beloning) lijkt de grootste gedragsverandering op te leveren [3]. De sociaal-recreatieve reizigers zijn het meest gemotiveerd en zijn daarmee een kansrijke groep om te beïnvloeden. Daarnaast kunnen ook studenten als aparte doelgroep worden beschouwd om te beïnvloeden. Het traject waar de maatregelen worden toegepast is ook van belang. Op trajecten waar sprake is van volle treinen in de spits is een grotere urgentie voor de reizigers om deze treinen te mijden dan op trajecten waar zitplaatsen beschikbaar zijn in de spitstijden.

Kosten (inclusief btw)

In eerdere OV-spitsmijdenpilots zijn beloningen gegeven tot €10 per dag. Van de MyOV-spitsspreidenprojecten zijn gedetailleerdere gegevens beschikbaar over de beloningskosten per spitsmijding. Het is afhankelijk van het traject hoeveel een spitsmijding kost. Op trajecten rondom Utrecht Centraal kost een spitsmijding voor de NS gemiddeld €4,09 (bandbreedte €3,74 tot €4,58). Dit zijn de totale kosten (projectkosten plus beloningskosten).

De kosten voor de MyOV-app bestaan uit een vast bedrag dat per maand wordt betaald vanuit NS aan Data-Lab, en uit een variabel bedrag dat afhankelijk is van het aantal spitsmijdingen. Hierdoor geldt dat hoe meer verschuivingen gemaakt worden, hoe lager de kosten zijn per verschuiving. Nieuwe deelnemers krijgen bovendien een registratiebonus (gratis punten), dus de kosten nemen ook toe bij meer deelnemers. Hoe groter het aantal trajecten waarop punten kunnen worden gespaard, hoe meer reizigers zullen deelnemen. Hierdoor kunnen meer verschuivingen worden gemaakt, waardoor de kosten per verschuiving naar beneden gaan.

Voor meer informatie

Kijk op https://wegwijs-beterbenutten.nl/spitsmijden-ov-onderwijs

Geraadpleegde bronnen

  1. Afstudeeronderzoek My OV bij NS (Thijs van Daalen, 2017)
  2. Spitsmijden in de trein: Gedragseffecten (VU, 2014)
  3. Spitsmijden of het balanceren op het slappe koord tussen apathie en onderbouwde daadkracht (Rien van der Knaap & Ronald Kraus, 2009)

Vuistregels

  • effect bereikbaarheid: per actieve deelnemer 0,1-0,7 OV-spitsmijdingen per dag
  • effect duurzaamheid: zeer beperkt effect op duurzaamheid
  • kosten: €4-€11 per spitsmijding